---

اوکراین مهم‌ترین کشور اروپای شرقی در ابعاد جغرافیای سیاسی و اقتصادی برای اتحادیه اروپاست. اهمیت ژئوپلیتیکی اوکراین به عنوان دومین کشور بزرگ اروپایی واقع در سواحل شرقی و غربی دریای سیاه تا بدانجاست که برژینسکی از آن کشور، ‌‌«ترن سیاست منطقه‌ای پس از گسترش» اتحادیه اروپا یاد می‌کند.

به لحاظ اقتصادی نیز اتحادیه اروپا بزرگ‌ترین شریک تجاری اوکراین به شمار می‌آید و این کشور محل ترانزیت ۸۰ درصد گاز طبیعی و ۷۵ درصد نفت خام وارداتی اتحادیه اروپا از روسیه است. ویژگی‌هایی از این دست اوکراین را به کشوری ذاتاً بین‌المللی تبدیل کرده است. از همین روی، اوکراین را باید محل تلاقی منافع قدرت‌های بزرگ منطقه‌ای و فرامنطقه‌ای نظیر روسیه، اتحادیة اروپا و ایالات متحده آمریکا نامید.

بیش از یک ماه از تحولات اخیر اوکراین می‌گذرد. در این مدت روسیه فقط واکنش دیپلماتیک و چند اقدام عملی محدود داشت؛ اما به نظر می‌رسد با پایان یافتن‌ المپیک زمستانی سوچی روسیه تحرک خود را شدت داده است. با پایان المپیک زمستانی بهانهٔ عدم واکنش روسیه تمام شد. در همین حال، اقدامات جدید روسیه باعث ملتهب شدن شبه جزیره کریمه و احتمال تجزیه ‌اوکراین را شدت بخشیده است.

دکتر الهه کولایی استاد مطالعات منطقه‌ای دانشگاه تهران ‌گفت‌وگویی انجام داده است.

ناگفته نماند که ‌وی دو کتاب سیاست و حکومت در اوراسیای مرکزی و افسانه انقلاب‌های رنگی را پیرامون تحولات منطقه اورسیا نگاشته است.

* خانم دکتر کولایی چه شد که تحولات اوکراین به درگیری و رفتن رئیس‌جمهور ختم شد؟

شدت فشار مطالبات و تقاضاهای مردم از یک سو و دشواری‌های اقتصادی از سوی دیگر و میزان کارآمد حمایت خارجی از این تقاضا‌ها، در تخریب وضعیت کنونی بسیار تأثیرگذار بوده است. در واقع انتظار می‌رفت این روند کم و بیش مانند تحولات ۲۰۰۴ و جریان انقلاب رنگی، به گونه‌ای کم هزینه و بدون خشونت شدید حل و فصل شود؛ اما همان گونه که دیدیم با مداخلات خشونت‌آمیز نیروهای دولتی، این اعتراض‌ها شرایط دشواری پیش روی رهبران این کشور قرار داد و سرانجام به فرار یانوکویچ منجر شد. ‌روسیه در چند سال گذشته، در موارد گوناگون نشان داده ‌که نسبت به تحولات داخلی این کشور‌ها بسیار حساس است و اجازه خروج این کشور‌ها از مدار نفوذ خود را به سادگی نمی‌دهد. حمله ۲۰۰۸ به گرجستان، هنوز در خاطر بسیاری از ناظران منطقه‌ای و بین‌المللی هست.

* چرا روسیه در‌‌ همان آغاز تحولات اوکراین واکنش نشان نداد؟

نکته مهم این است که روسیه در جریان حوادث ‌اوکراین در تدارک آماده‌سازی و برگزاری المپیک زمستانی در سوچی بود؛ بنابراین، برای روسیه اولویت برگزاری این مراسم، با توجه به هزینهٔ گزاف پوتین برای آن، به نوعی فضا را برای تحرکات داخلی اوکراین نیز باز گذاشت؛ اما آنچه ‌امروز در این کشور شکل گرفته، ناشی از توجه نکردن به ابزارهای روسیه در اوکراین است. همان گونه که می‌دانید، بیش از ۲۰ درصد مردم اوکراین را روس تبار‌ها تشکیل داده‌اند. نمایش قدرت روسیه در روزهای اخیر، در پایان المپیک سوچی، عزم راسخ روسیه برای بازداشتن از گرایش شدید و تأثیرگذار دولت اوکراین در تحکیم روابط با اتحادیه اروپا و به ویژه آمریکا باشد.

* به نظر شما آیا روسیه اقدامی مانند مداخله نظامی در گرجستان در قبال اوکراین انجام خواهد داد؟

دولت روسیه نیاز ندارد اقدام نظامی مانند گرجستان در اوکراین انجام دهد.‌‌ همان گونه که اشاره کردم، مناطق شرقی اوکراین و منطقه پر اهمیت شبه جزیره کریمه که بندر «سواستوپل» در آن است و بخشی از ناوگان روسیه در دریای هسته‌ای در این منطقه استقرار یافته ‌و موضوع استفاده از این بندر، مورد اختلاف این دو کشور بوده است، ظرفیت بسیار مهمی در اختیار مسکو قرار می‌دهد تا‌ ابزارهای قابل بهره‌برداری در این منازعه اهداف خود را در بازداشتن تشدید گرایش به غرب در این کشور مورد بهره‌برداری قرار دهد.

* آیا احتمال تجزیه اوکراین وجود دارد؟

‌مسأله تجزیه اوکراین نه تنها در این کشور، بلکه در همه کشورهای دیگر که اقلیت‌های بزرگ روس تبار در آن زندگی می‌کند، مانند قزاقستان، همواره به عنوان یک سناریوی محتمل مورد توجه قرار داشته است.

* مقامات آمریکایی و ناتو، روسیه را تهدید کرده‌اند که اقدامی در مقابل اوکراین انجام ندهد. شما این گونه تهدید‌ها را چگونه ارزیابی می‌کنید؟

موضوع اقلیت روس تبار در اوکراین یک ظرفیت ‌انکار‌ناشدنی برای اجرای اهداف دیپلماسی روسیه در این کشور است که در مناطق دیگر هم مورد توجه قرار داشته است؛ بنابراین، در مورد مسائل مربوط به شبه جزیره کریمه، چنانچه روس تبار‌ها بخواهند ‌با حمایت روسیه‌ کارهایی انجام دهند، طبیعی است که نوعی تلاش‌ علیه اوکراین قلمداد خواهد شد؛ شبیه انچه در آبخازیا و اوستیای جنوبی اتفاق افتاد.

با وجود عدم پذیرش بین‌المللی روس‌ها برای فشار بر دولت گرجستان، این مناطق را ‌مناطق مستقل شناسایی ‌و با آن‌ها روابط دیپلماتیک برقرار کردند؛ گویا با افزایش فشارهای سیاسی و‌ اجتماعی و سیاسی در اوکراین، توانایی‌های واقعی روسیه در پیشبرد سیاست آن‌ها کمتر مورد توجه قرار گرفته باشد.

* برخی از تحلیلگران بر این باورند که امریکایی‌ها و غرب پس از شکست در سوریه آوردگاه جنگ را به سمت اوکراین آورده‌اند. در واقع جنگ نیابتی امریکا و روسیه از سوریه به اوکراین آمده است. شما چنین اعتقادی دارید؟

بی‌تردید اختلاف‌های روزافزون روسیه با امریکا، در مناطق حساسی مانند اوکراین خود را به نمایش گذاشته است. در سال‌های گذشته، به ویژه در دور سوم ریاست جمهوری پوتین ما شاهد تشدید اختلاف روسیه با اروپا و امریکا بوده‌ایم. در واقع می‌توان تصور کرد که منفعت این اختلاف‌ها، گسترش جنگ‌های نیابتی به نمایش گذاشته است؛ اما این نکته بسیار مهم است که نباید فراموش شود ‌روس‌ها به خوبی از تجربه جنگ سرد درس آموخته‌اند. آن‌ها در پی احیای جنگ سرد جدید نیستند.

* چشم انداز آینده اوکراین چه خواهد بود؟

ترسیم چشم‌انداز آینده اوکراین طبیعتا کار دشواری است، ولی با توجه به تجربه سال‌های گذشته، گویا سرانجام ‌عوامل تأثیر‌گذار خارجی بر روند تحولات داخلی این کشور و پیوندهای مشترک، در ضرورت تأمین امنیت و ثبات در این مناطق بیشتر مورد توجه قرار دهد؛ افزون بر اینکه هر دو طرف تلاش می‌کنند از همه امکانات و ابزارهای خود برای پیشبرد اهدافشان بهره گیرند، ولی هر دو قابل تسری بودن و خطرناک بودن گسترش دامنه این بحران، با توجه به تهدید‌های مشترکی که هم امریکا و هم روسیه و هم اروپا در امواج تندروی‌های گوناگونی که در مناطق‌‌ جهان در حال گسترش است، مورد توجه قرار داده‌اند و می‌کوشند این بحران را مدیریت کنند. باید انتظار داشته باشیم که بازیگران این بحران سعی کنند با عقلانیت ‌آن را مهار کنند.